ALLAH’TAN KORKMAK, KULDAN UTANMAK

İnsan ruhu, sürekli bir çatışma alanıdır. Bir yanda sınırsız arzular ve nefs, diğer yanda ise yüce değerler yer alır. Bu çatışmada insanı ayakta tutan, onu insan kalibresinde tutan iki temel emniyet kilidi vardır: Allah korkusu “Takva” ve İnsan sevgisinden doğan utanma duygusu “Hayâ”.  Biri ruhun iç dünyasını inşa ederken, diğeri sosyal yapıyı ayakta tutar. Bunlar İslam ahlakının temelini oluşturan iki büyük sütundur. Halk arasında sıkça kullanılan “Allah’tan korkmaz, kuldan utanmaz” deyimi, aslında bir insanın manevi ve sosyal olarak iflas ettiğinin en veciz ifadesidir. Mümin, dikey düzlemde yaratıcısına karşı “korku ve sevgi” dengesini kurarken; yatay düzlemde çevresine karşı “edep ve nezaket” zırhına bürünür.

Allah’tan korkmak, sevgi temelli bir saygı yani takva’dır. İslam literatüründe Allah korkusu, bir zalimden duyulan ürperti değil; O’nun sevgisini kaybetme endişesi ve O’nun azametine karşı duyulan derin bir saygıdır. Kur’an-ı Kerim’de “Takva” kelimesiyle ifade edilen Allah korkusu, bildiğimiz anlamdaki “dehşet” duygusundan fersah fersah uzaktır. Bu korku, bir sanatçının şaheserine zarar gelmesinden korkması gibi, müminin de Rabbiyle olan o eşsiz bağı zedeleme endişesidir. Kur'an-ı Kerim, bu korkuyu (takvayı) kurtuluşun anahtarı olarak sunar: “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten nasıl sakınmak gerekiyorsa öylece sakının ve siz ancak müslümanlar olarak ölün.” (Al-i İmran: 102)

Kur'an, insanın her an izlendiği gerçeğini bir “tehdit” değil, bir “farkındalık” olarak sunar: “Andolsun, insanı biz yarattık ve nefsinin ona verdiği vesveseleri de biz biliriz. Çünkü biz ona şah damarından daha yakınız.” (Kaf:  16) Bu ayetin geniş perspektifinden bakıldığında; Allah korkusu olan bir kişi için “tenha” diye bir yer yoktur. Hiçbir denetçinin bulunmadığı, kameraların kör noktada kaldığı yerlerde bile dürüst kalabilmek, ancak kalpteki bu dikey bağla mümkündür. İslami bir kavramla bu durum “İhsan” kelimesiyle ifade edilir: “İhsan; Allah’ı görüyormuş gibi ibadet ve amel etmendir; zira sen O’nu görmesen de O seni görmektedir.”  (Müslim, İman, 1) Allah’tan korkan bir insan, kimsenin görmediği yerlerde bile adaletten sapmaz. Çünkü bilir ki gözetim altındadır: “Şüphesiz Allah, üzerinizde tam bir gözetleyicidir.” (Nisa: 1)

İnsan mutlaka hesap verecektir. Takva, bu anlayışla hareket eden kişiyi kötülükten koruyan manevi bir kalkandır. Kalbinde bu korkuyu taşıyan biri, başkasının hakkına el uzatırken “Kıyamet Günü” gerçeğiyle duraklar. 

Kuldan utanmak yani hayâ ise sosyal hayatın emniyet sübabıdır. Eğer Allah korkusu bireyin iç dünyasının polisiyse, kuldan utanmak da sokağın, pazarın ve aile hayatının edebidir. Peygamber Efendimiz (s.a.v.), "Her dinin bir ahlakı vardır, İslam’ın ahlakı da hayâdır.” (Muvatta, Hüsnü’l-Hulk, 9) buyurarak, bu duygunun İslam’ın özü olduğunu vurgulamıştır. Yine Peygamber Efendimiz (s.a.v.), utanma duygusunu imanın bir parçası olarak tanımlamıştır. Hayâ, sadece ayıplanma korkusu değil, insanın kendi fıtratına ve topluma karşı duyduğu bir özsaygıdır. “Hayâ imandandır.” (Buhârî, İman, 16) ve “Eğer utanmıyorsan, dilediğini yap!” (Buhârî, Enbiya, 54) buyurur Peygamberimiz (sav).

Bu hadis-i şerifler, utanma duygusu kaybolduğunda insanın freni patlamış bir araç gibi her türlü kötülüğe açık hale geleceğini ihtar eder. Kuldan utanmak, toplumsal huzurun garantisidir; zira komşusundan, ailesinden ve çevresinden utanan birey, onları incitecek davranışlardan kaçınır.

Kuldan utanmak, sadece “el âlem ne der?” kaygısı değildir.  Bu, başkalarının hukukuna duyulan saygının bir tezahürüdür. Bir mümin, komşusu açken tok yatmaktan utandığı gibi, birinin onurunu kırmaktan da hayâ eder. “İmandan sonra en büyük fazilet hayâdır.” sözü, utanma duygusunun toplumsal dokuyu bir arada tutan en güçlü yapıştırıcı olduğunu gösterir. Utanma duygusu kaybolduğunda, hukuk kuralları ve kanunlar tek başına düzeni sağlamaya yetmez. Çünkü kanunlar sadece “suç işlendikten sonra” devreye girer; oysa hayâ, suç işlenmeden önce kişiyi durduran manevi bir frendir.

Modern dünya, “kendin ol, kimseden çekinme, sınırsız özgürleş” mottosuyla bazen utanma duygusunu bir “zincir” gibi sunar. Ancak İslam medeniyeti, utanmayı bir zincir değil, bir ziynet, bir süs olarak kabul eder. 

“Allah’tan korkmak” ile “kuldan utanmak” birbirini tamamlayan unsurlardır. Allah’tan korktuğunu iddia ettiği halde kuldan utanmayan bir kimse şekilci bir dindarlığa düşer. İbadet eder ama insanların kalbini kırmaktan çekinmez. Kul hakkına ve toplumsal nezakete dikkat etmeyen birisi dinin özünü kavramamış demektir. Bu durum “müflis” (iflas etmiş) mümin tipidir.

Kuldan utanıp Allah’tan korkmayan ise bir “riyakârlık” sarmalına girer. İnsanların yanında iyi görünmeye çalışır ama yalnız kaldığında yüce değerleri çiğner. Sadece “kuldan utanan” biri, gizli kalacağını düşündüğü her günahı işleyebilir, her türlü ikiyüzlülüğü yapabilir. Bakara Suresi 206. ayette betimlenen bir tipoloji vardır ki, bu konunun en can alıcı noktasıdır: “Ona “Allah'tan kork” denildiği zaman gururu onu daha da günaha sürükler. Artık böylesinin hakkından cehennem gelir. O ne kötü yataktır!” Burada görüldüğü üzere, “Allah'tan kork!” uyarısına karşı kibirlenmek, kalpteki hem ilahi hem de insani bağın koptuğu noktadır.

Gerçek mümin; Allah’ın huzurunda huşu ile eğilen, insanların arasında ise nezaket ve hayâ ile yürüyen kimsedir. Bu iki duygu birleştiğinde ortaya üstün bir karakter çıkar. Allah’tan korkan bir yürek, kulun hakkını çiğnemekten titrer; kuldan utanan bir yüz, Allah’ın huzuruna çıkarken mahcubiyet duyar.

Gerçek erdem, bu iki duyguyu bir kuşun iki kanadı gibi dengeli kullanmaktır. Allah korkusu bize “adalet” ve “sadakat” verir; kuldan utanmak ise bize “nezaket" ve “zarafet” katar.

Toplumda güvenin ve emanetin yeniden tesis edilmesi, “Allah’tan korkan bir vicdana ve kuldan utanan bir çehreye sahip bireylerin çoğalmasıyla mümkündür. İnsan, gökyüzüne bakarken Rabbine karşı mahcubiyetini, yeryüzünde yürürken de kardeşlerine karşı edebi muhafaza ettiği sürece “eşref-i mahlûkat” yani yaratılmışların en şereflisi sıfatını taşımaya layıktır.

En emin olan Rabbime emanet olun.