Binlerce yıllık tarihiyle Anadolu’nun önemli kültür şehirlerinden biri olan Amasya’da bazı gelenekler hâlâ yaşamaya devam ederken, bazıları ise değişen hayat şartlarıyla birlikte giderek daha az görülüyor. Düğünlerdeki “aşboğaz” geleneğinden Merzifon’un kamçılı tezgâhlarında dokunan çarşaflara, Gümüşhacıköy’ün kırnap ve halatlarından ateş etrafında oynanan Sim Sim’e kadar pek çok kültürel değer geçmişten bugüne uzanan Amasya hafızasını oluşturuyor.
Peki, Amasya’nın eski gelenekleri neler? Amasya’da unutulmaya yüz tutan adetler hangileri? Merzifon, Taşova, Gümüşhacıköy ve köylerinde geçmişte hangi gelenekler yaşatılıyordu? İşte yeni neslin bir bölümünün belki de adını ilk kez duyacağı Amasya kültüründen izler...
1. “Aşboğaz” veya “Seysana”: Düğünden Önce Kız Evine Gönderilirdi
Amasya’nın eski düğün geleneklerinin en dikkat çekicilerinden biri Taşova’nın Alpaslan yöresinde kayda geçen “aşboğaz” veya “seysana” geleneği.
Düğün öncesinde et, pirinç, yağ, çeyiz sandığı ve geline alınan hediyeler cuma günü davul-zurna eşliğinde kız evine gönderilirdi. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı’ndaki kayıtlarda bu geleneğin Amasya’nın düğün hazırlıkları arasında yer aldığı görülüyor.
Modern düğün organizasyonlarıyla birlikte bu tür ayrıntılı köy düğünü ritüelleri eski görünürlüğünü kaybediyor.
2. Düğün Kahyası, Yiğitbaşı ve “Danışık Yedirme”
Bugünün düğünlerinde organizasyonu genellikle salonlar ve organizasyon şirketleri üstleniyor. Eski Amasya düğünlerinde ise bambaşka bir düzen vardı.
Düğün evinin belli olması için bayrak dikilir, düğün kahyası ve yiğitbaşı belirlenir, gelin ile damada sağdıç seçilirdi. Gelen misafirlere yemek ikram edilmesine ise “danışık yedirme” denirdi.
Bunlar yalnızca düğün hazırlıkları değildi; aynı zamanda mahalle ve köy halkının birlikte hareket ettiği sosyal dayanışma biçimleriydi.
3. Düğüne Tahta Kaşıkla Gitmek!
Amasya'nın eski düğün yemeklerinde bugün şaşırtıcı gelebilecek bir ayrıntı da bulunuyor.
Özellikle köy düğünlerinde keşkek, pilav, et ve helva kazanları kaynatılır; avlulara ve evlerin damlarına sofralar kurulurdu. Eskiden yeterli kaşık temin etmek zor olduğundan davetlilerin bellerine tahta kaşık sokarak düğün sofrasına geldikleri Kültür Portalı kayıtlarında anlatılıyor. Yemekler davul ve zurna eşliğinde topluca yenirdi.
Bugün catering ve standart düğün menülerinin yaygınlaşmasıyla bu görüntüler büyük ölçüde geçmişin hatıralarında kaldı.
4. Merzifon’un Kamçılı Tezgâhlarında Dokunan Çarşaflar
Amasya’nın kaybolmaması gereken kültürel değerlerinden biri de geleneksel dokumacılık.
Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Merzifon yöresinde “kamçılı tezgâh” olarak bilinen tezgâhlarda peştamal ve çarşaf dokunduğunu belirtiyor. Çarşaf, masa örtüsü ve peştamallar farklı motiflerle süslenerek hazırlanıyor.
Sanayi tipi tekstil ürünlerinin hayatın her alanına girmesiyle el emeğine dayalı geleneksel dokumaların günlük yaşamdaki yeri ise geçmişe kıyasla azaldı.
5. Gümüşhacıköy’de Kırnap ve Halat Eğirme
Belki de genç kuşağın en az duyduğu Amasya el sanatlarından biri kırnap ve halat eğirme.
Özellikle Gümüşhacıköy yöresinde kendir veya keçi kılından eğrilen ve “kırnap” adı verilen ipler kullanılarak çuval, kilim, heybe, torba ve farklı kalınlıklarda halatlar hazırlanıyor. Bu gelenek Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün yörede devam eden el sanatları arasında gösteriliyor.
Bir zamanlar gündelik hayatın ihtiyacını karşılayan bu üretim biçimleri, fabrikasyon ürünlerin yaygınlaşmasıyla kültürel miras niteliği taşımaya başladı.
6. Amasya Semaveri: Fabrikasyon Üretim Geleneği Zorluyor
Amasya denildiğinde akla gelen kültürel simgelerden biri de semaver.
Amasya’da teneke ve bakır semaver yapımının geçmişi eskiye dayanıyor. Geleneksel semaverler kesme ve dövme gibi yöntemlerle elle hazırlanıyor. Amasya Semaveri ayrıca coğrafi işaret tesciline sahip.
Ancak Kültür Portalı’nda yer alan bilgilere göre fabrikasyon semaverlerin yaygınlaşması, Amasya’daki geleneksel semaver yapımını olumsuz etkiledi ve yapılan incelemelerde semaver ustalığının giderek azaldığı tespit edildi.
Bu nedenle semavercilik, yalnızca ekonomik bir faaliyet değil, ustadan çırağa aktarılması gereken önemli bir kültürel miras olarak öne çıkıyor.
7. İğne Oyalarında Her İlmek Ayrı Bir Emek
Amasya’da geçmişten bugüne ulaşan önemli el sanatlarından biri de iğne oyası.
Yemeni kenarlarından havlulara, mendillerden fular ve para keselerine kadar farklı ürünlerde kullanılan iğne oyaları, Amasya kültürünün önemli parçaları arasında bulunuyor.
Özellikle çeyiz hazırlıklarının vazgeçilmezlerinden olan işlemeli havlular ve oyalar, geçmişte genç kızların çeyiz sandıklarında önemli bir yere sahipti. Kültür Portalı da iğne oyasıyla süslenmiş havluların özellikle genç kızların çeyizlerinde tercih edildiğini belirtiyor.
8. Ateşin Etrafında Oynanan “Sim Sim”
Amasya’nın yöresel halk oyunları arasında bugün adı birçok kişiye yabancı gelebilecek Sim Sim de bulunuyor.
Bu oyunda oyuncular ateş etrafında dönüyor; davul-zurna eşliğinde gerçekleştirilen oyunda hız ve gösteri önemli bir yer tutuyor.
Amasya'nın oyun kültürü bununla da sınırlı değil. Yelleme, Mahir Çavuş, Topal Kız, Köroğlu Halayı, Amasya Ağırlaması, Hoşbilezik, Sarıkız ve Tamzara gibi çok sayıda yöresel oyun kültür envanterinde yer alıyor.
Eski Gelenekler Neden Kayboluyor?
Kentleşme, köy nüfusunun azalması, seri üretimin yaygınlaşması, düğünlerin salonlara taşınması ve günlük yaşam biçimlerinin değişmesi geleneksel kültürün kullanım alanını daraltıyor.
Ancak Amasya’da bu mirası yaşatmaya yönelik çalışmalar da bulunuyor. Amasya Belediyesi ve İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün kayıtlarında halı-kilim dokumacılığı, semavercilik, Merzifon yöresi dokumaları, iğne oyası, ağaç işleri, kırnap-halat eğirme ve sıcak demircilik gibi geleneksel el sanatlarının hâlen sürdürüldüğü belirtiliyor.
Geçmişte Amasya’da günlük hayatın sıradan bir parçası olan bu geleneklerin bugün haber değeri taşıması bile kültürel değişimin ne kadar büyük olduğunu ortaya koyuyor.
Çünkü bir şehrin tarihi yalnızca kalelerinde, konaklarında ve müzelerinde yaşamıyor. Bir düğünde kaynayan keşkekte, Merzifon’da çalışan eski bir dokuma tezgâhında, Gümüşhacıköy’de eğrilen kırnapta, bir semaver ustasının çekicinde ve sandıktan çıkan iğne oyasında da Amasya’nın hafızası saklı.
