Amasya'da her gün yüzlerce kişinin kullandığı Saraydüzü Caddesi'nin adı, şehrin yüzlerce yıllık tarihinden izler taşıyor. Bugün sıradan bir cadde adı gibi görünen “Saraydüzü”, aslında bir zamanlar sultanların, şehzadelerin ve devlet yöneticilerinin yaşadığı büyük bir saray bölgesinin hatırasını günümüze taşıyor.
Amasya'nın “Şehzadeler Şehri” olarak anılmasının izlerini taşıyan en önemli bölgelerden biri olan Saraydüzü, halk arasında geçmişte “Beyler Sarayı” adıyla da biliniyordu. Bölgenin yönetici ve komutanların ikamet ettiği bir merkez olarak kullanılması Osmanlı'dan da eski dönemlere kadar uzanıyor.
Çelebi Mehmet Buraya Büyük Bir Saray Yaptırdı
Saraydüzü'nün tarihindeki en dikkat çekici gelişmelerden biri 14. yüzyılın sonlarında yaşandı.
Tarihsel kayıtlara göre Sultan Çelebi Mehmet'in Amasya'da sancak beyliği yaptığı dönemde, 1398 yılında bölgede bulunan Gümüşlüzade Köşkü'nün bulunduğu alana büyük bir saray yaptırıldı.
Bundan sonra bölge “Beyler Sarayı” veya “Saraydüzü” isimleriyle anılmaya başladı.
Saray, yalnızca bir hükümdarın yaşadığı konak değildi. Amasya'nın Osmanlı yönetim sistemindeki öneminin de simgelerinden biri haline geldi.
Yaklaşık 350 Yıl Şehzadelere Ev Sahipliği Yaptı
Beyler Sarayı'nın yaklaşık 350 yıl boyunca Osmanlı şehzadeleri ve yöneticileri tarafından kullanıldığı belirtiliyor.
Amasya'nın Osmanlı döneminde önemli bir şehzade eğitim merkezi olması nedeniyle çok sayıda hanedan mensubunun yolu bu bölgeden geçti.
Tarihi kayıtlarda sarayın geniş bir harem dairesi, selamlık bölümü, görevliler için daireler, iki hamam, iki mutfak ve geniş bahçelerden oluştuğu anlatılıyor.
Bahçelerin içerisinde mermer havuzların bulunduğu, saray kompleksinin ise büyük duvarlarla çevrili olduğu aktarılıyor.
Bugün bölgeden geçenlerin gördüğü şehir manzarasının altında ve çevresinde, yüzyıllar önce oldukça farklı bir hayat vardı.
Saray Depremlere Dayanamadı
Yüzyıllarca kullanılan Beyler Sarayı zaman içerisinde Amasya'da meydana gelen depremlerden ve doğal afetlerden etkilendi.
Saray çeşitli dönemlerde onarılsa da 18. ve 19. yüzyıllarda yaşanan depremler yapıya büyük zarar verdi. Zamanla harabeye dönüşen saraydan günümüze bütünlüğünü koruyan büyük bir yapı ulaşamadı.
Tarihsel kayıtlarda bazı yapı ve kalıntıların toprak altında kaldığına ilişkin bilgiler de bulunuyor.
Böylece Amasya'nın yüzyıllarca kullanılan en önemli yönetim merkezlerinden biri şehir görüntüsünden silindi.
Ancak adı unutulmadı.
Sarayın Yerine Bu Kez Kışla Yapıldı
Sarayın ortadan kalkmasının ardından aynı bölgenin tarih içerisindeki önemi sona ermedi.
19. yüzyılın sonlarında, eski saray alanında 5 binadan meydana gelen bir askeri kışla kompleksi inşa edildi. 1898-1900 yıllarında yapılan bu yapı daha sonra “Saraydüzü Kışlası” olarak tarihe geçti.
Saraydüzü Kışlası ise Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en önemli gelişmelerinden birine tanıklık etti.
Mustafa Kemal Paşa'nın 1919 yılında Amasya'ya gelişinin ardından yürütülen çalışmaların merkezlerinden biri olan kışla, Amasya Genelgesi'nin hazırlanıp duyurulduğu tarihi mekân olarak hafızalara kazındı.
Böylece aynı bölge önce Osmanlı şehzadelerinin yaşadığı sarayla, yüzyıllar sonra ise Milli Mücadele'nin dönüm noktalarından biriyle Türk tarihine geçti.
O Tarihi Kışla da Günümüze Ulaşamadı
Saray gibi tarihi kışla binası da zaman içerisinde ortadan kalktı.
Kışla 1944 yılında yıkılırken bölgeye daha sonra askeri lojmanlar ve orduevi yapıldı. Heyelan riski nedeniyle bu yapılar da 1986 yılında yıkıldı.
Tarihi Saraydüzü Kışlası'nın yeniden yapılmasına 1997 yılında karar verildi. Ancak eski yerindeki heyelan riski nedeniyle farklı bir noktada yeniden inşa edilmesi uygun görüldü.
Bugün Yeşilırmak kıyısında görülen Saraydüzü Kışla Binası, tarihi binanın özgün dış görünümüne bağlı kalınarak yeniden yapılan bir yapı. 2007 yılında tamamlanan yapı, Milli Mücadele döneminin Amasya'daki hatırasını yaşatmaya devam ediyor.
Caddenin Adındaki “Saray” Tesadüf Değil
Amasya'da bugün kullanılan Saraydüzü Caddesi'nin isminin arkasında da işte bu yüzlerce yıllık tarih bulunuyor.
Hamit Kaplan Spor Salonu ve askeri alanın altından geçerek Sofular Mahallesi girişine kadar uzanan güzergâha, bölgede bir zamanlar bulunan Beyler Sarayı'nın hatırasından dolayı Saraydüzü Caddesi adı verildi.
Bugün bu caddeden otomobiller geçiyor, insanlar evlerine ve işlerine gidiyor. Ancak aynı bölge yüzyıllar önce şehzadelerin, saray görevlilerinin ve devlet yöneticilerinin bulunduğu Amasya'nın en önemli merkezlerinden biriydi.
Üstelik bölgenin tarihi bununla da sınırlı kalmadı. Önce sultanların ve şehzadelerin yaşadığı bir saraya, ardından askeri bir kışlaya ve sonrasında Milli Mücadele'nin en önemli kararlarından birinin alındığı sürece ev sahipliği yaptı.
Bugün ortada görkemli Beyler Sarayı yok.
Ancak “Saraydüzü” adı hâlâ Amasya'nın sokaklarında yaşamaya devam ediyor.
Belki de Amasya'da her gün önünden geçtiğimiz bazı cadde ve sokakların isimlerine biraz daha dikkatli bakmak gerekiyor. Çünkü sıradan görünen bir tabela, yüzlerce yıllık bir şehrin unutulmuş hikayesini saklıyor olabilir.
