Bugün Amasya'da yaşayanların yakından bildiği mahalle isimlerinin çok daha farklı olduğu bir dönem vardı. Yüzlerce yıllık tarihi boyunca sürekli değişen şehirde bazı mahalleler büyüyerek varlığını korurken, bazıları başka mahallelerle birleşti, bazı isimler ise idari kayıtlardan tamamen silindi.
Eski Amasya'ya ilişkin kayıtlar incelendiğinde bugün birçok kişinin hayatında belki de hiç duymadığı Bozahane, Devehane, Kazancı, Şamlılar, Çırakçı, Kılıçcı, Küpceğiz ve Bağ-ı Helkis gibi dikkat çekici mahalle isimleriyle karşılaşılıyor.
Üstelik bunlar birer şehir efsanesi değil. Amasya'nın geçmiş dönemlerdeki mahalle yapısını ortaya koyan tarihi kayıtlarda ve araştırmalarda bu isimlere rastlanıyor.
19. Yüzyıl Amasya'sında 55 Mahalle
19. yüzyıldaki Amasya'nın mahalle yapısını gösteren araştırmalar, günümüzdekinden oldukça farklı bir şehir tablosunu ortaya çıkarıyor.
Dönemin Amasya'sında İslam, Eski Kethüda, Üçler, Uzun Mustafa, Bayezid Paşa, Bozahane, Pirinçci, Pervane Bey, Tatar, Temenna, Cami-i Enderun, Çırakçı, Çeribaşı, Çıkrık, Hacı İlyas, Hacı Hamza, Hekim Çelebi, Hatuniye, Hızır Paşa, Hoca Süleyman, Darüsselam, Dere ve Devehane gibi mahalleler bulunuyordu.
Liste bununla da sınırlı değildi.
Receb, Ziyare, Sabukiddin, Saraçhane, Saray, Sadeddin, Şamlılar, Şamice, Şehreküstü, Sayvaca, Sofuzade, Sofiler, Acem Ali, Fethiye, Kuba, Karatay, Kazancı, Kamerüddin, Kocacık, Kurşunlu, Kılıçcı, Küpceğiz, Köprübaşı, Gök Medrese, Gümüşlüzade, Mehmed Paşa, Sade Helkis, Bağ-ı Helkis, Yakutiye, Yakub Paşa, Kara Senir ve Kayabaşı da dönemin mahalleleri arasında gösteriliyor.
Bugün bu isimlerin birçoğunu Amasyalıların dahi ilk kez duyuyor olması, şehrin geçirdiği değişimi gözler önüne seriyor.
Bozahane Diye Bir Mahalle Vardı
Listedeki en dikkat çekici isimlerden biri Bozahane.
Bugün Amasya'nın resmi mahalleleri arasında bu isim bulunmuyor. Ancak geçmişte Bozahane, şehir içerisindeki mahallelerden biri olarak kayıtlarda yer alıyordu.
Benzer şekilde Devehane adı da oldukça ilginç. Günümüzde bir mahalle adı olarak kullanılmayan Devehane'nin tarihi kayıtlarda Amasya'nın mahallelerinden biri olduğu görülüyor.
Kazancı, Kılıçcı, Çırakçı ve Saraçhane gibi isimler ise geçmişte şehir hayatının zanaat ve mesleklerle ne kadar iç içe olduğuna dair dikkat çekici ipuçları taşıyor.
Bu adların her birinin kökeni ayrıca araştırılmaya değer olsa da mahalle isimlerinin dönemin sosyal ve ekonomik hayatından izler taşıdığı açıkça görülüyor.
Helkis Adı İki Ayrı Mahallede Karşımıza Çıkıyor
Eski Amasya'da dikkat çeken bir başka isim ise Helkis.
19. yüzyıl mahallelerini gösteren kayıtlarda Sade Helkis ve Bağ-ı Helkis olmak üzere Helkis adını taşıyan iki farklı mahalle bulunuyor.
20. yüzyıl Amasya'sını konu alan tarih araştırmalarında da Helkis adına rastlanması, bu ismin şehir tarihinde oldukça eski bir geçmişinin bulunduğunu gösteriyor.
Bugün ise Amasya'nın mahalle haritasına bakıldığında bu isimlerle karşılaşılmıyor.
Şamlılar, Küpceğiz, Temenna…
Bugünün Amasyalılarına oldukça yabancı gelebilecek başka mahalle isimleri de var.
Şamlılar bunlardan biri.
Küpceğiz ise eski Amasya'nın en ilginç mahalle isimlerinden bir başkası. Tarihi şehir haritalarında ayrı bir mahalle olarak gösterilen Küpceğiz'in daha sonraki idari düzenlemelerde eski konumunu kaybettiği görülüyor.
Temenna, Cami-i Enderun, Çıkrık, Sabukiddin, Sayvaca, Kuba ve Kara Senir de bugün mahalle adı olarak karşılaşmadığımız isimler arasında bulunuyor.
Mahalleler Bir Gecede Ortadan Kaybolmadı
Peki bütün bu mahallelere ne oldu?
Aslında mahallelerin ortadan kalkması, buralarda yaşayan insanların veya yerleşim alanlarının bir anda yok olduğu anlamına gelmiyor.
Şehir büyüdükçe ve idari yapı değiştikçe küçük mahalleler birleştirildi ve daha büyük idari mahalleler oluşturuldu.
Erken Cumhuriyet döneminde yapılan düzenlemeler sonucunda Amasya'daki mahalle sayısının 17'ye kadar gerilediği belirtiliyor.
Eski mahallelerin bazıları yeni oluşturulan mahallelerin içerisinde kaldı. Hatta bazı eski mahalle isimleri resmi mahalle statüsünü kaybetmesine rağmen uzun süre “mevki” adı olarak kullanılmaya devam etti.
Örneğin geçmişte ayrı mahalleler olan Çeribaşı, Receb ve Küpceğiz gibi yerlerin daha sonraki dönemde Üçler Mahallesi içerisinde mevki olarak anıldığı görülüyor.
Yani mahalle ortadan kalktı ancak ismi insanların hafızasında yaşamaya devam etti.
Eski Mahalle İsimleri Amasya'nın Hafızasını Taşıyor
Mahalle isimleri aslında bir şehrin geçmişini anlamak için son derece önemli ipuçları sunuyor.
Bazıları bölgede bulunan önemli bir yapıdan, bazıları burada yaşayan bir kişiden veya topluluktan, bazıları ise dönemin mesleklerinden izler taşıyor.
Bu nedenle Bozahane, Devehane, Kazancı, Kılıçcı, Küpceğiz veya Şamlılar gibi isimler yalnızca eski birer adres değil, aynı zamanda geçmişte Amasya'da nasıl bir hayat yaşandığını anlamamıza yardımcı olan tarihi işaretler niteliğinde.
Bugün modern Amasya'nın sokaklarında yürürken aslında yüzlerce yıl önce farklı isimlerle anılan mahallelerin sınırlarından geçiyor olabiliriz.
Binalar değişti, yollar değişti, mahalle sınırları yeniden çizildi.
Bazı isimler tabelalardan tamamen silindi.
Ancak yüzlerce yıllık mahkeme kayıtları, şehir haritaları ve tarihi belgeler sayesinde eski Amasya'nın mahalleleri yeniden karşımıza çıkıyor.
Belki de bugün Amasya'da yaşayan pek çok kişinin ilk kez duyduğu Bozahane, Devehane, Şamlılar, Kazancı, Küpceğiz, Bağ-ı Helkis ve Kılıçcı, bir zamanlar binlerce Amasyalı için yalnızca birer isim değil, doğrudan doğruya “evlerinin adresiydi.”
