Amasya’da Yeşilırmak’ın hemen üzerinde yükselen Harşena Dağı’nın kayalıklarına oyulmuş devasa mezarlar, yaklaşık 2 bin 300 yıldır şehri seyrediyor. Bugün Amasya’nın en önemli simgelerinden biri haline gelen Kral Kaya Mezarları, yalnızca görkemli görüntüsüyle değil, neden böylesine sarp ve yüksek bir noktaya yapıldığıyla da merak uyandırıyor.
Kral Kaya Mezarlarının hikâyesi, Amasya’nın Pontus Krallığı’nın başkenti olduğu döneme kadar uzanıyor.
Amasya Bir Zamanlar Krallığın Başkentiydi
UNESCO kayıtlarına göre Mithridates I Ktistes, MÖ 301 yılında Pontus Krallığı’nı kurarak Amaseia’yı, yani bugünkü Amasya’yı başkent yaptı.
Pontus Krallığı döneminde Harşena Dağı ve Amasya Kalesi büyük önem kazandı. Krallar için de dağın güney yamacındaki kayalıkların içerisine anıtsal mezarlar oyuldu.
Kızlar Sarayı bölgesinde bulunan beş büyük mezarın Mithridates I Ktistes’ten Pharnakes I’e kadar uzanan ilk Pontus krallarıyla bağlantılı olduğu kabul ediliyor.
Peki Mezarlar Neden Dağın Tepesine Yapıldı?
Kral Kaya Mezarlarının en dikkat çekici özelliği, şehir merkezinin hemen üzerinde ve oldukça sarp bir kayalık alanda bulunması.
Bu tercihin arkasında dönemin inançları ve kraliyet gücünü yansıtan anıtsal mimari anlayışının bulunduğu değerlendiriliyor.
UNESCO'nun Amasya dosyasında mezar odalarının girişlerinin oldukça yüksekte bulunduğu ve bu girişlere ancak merdiven yardımıyla ulaşılabildiği belirtiliyor. Bu özelliğin İran kökenli “saflık” anlayışıyla bağlantılı olabileceği değerlendiriliyor.
Mezarların şehre hâkim konumu ise Pontus krallarının güç ve ihtişamını sergileyen anıtsal bir görünüm oluşturuyor.
Kayayı Oydular, Mezarı Kayadan Ayırdılar
Mezarların mimarisinde şaşırtıcı bir başka ayrıntı daha bulunuyor.
Yapılar yalnızca kayanın içerisine açılmış basit mezar odalarından oluşmuyor. Bazılarının çevresi U biçimindeki koridorlarla oyularak mezar kütlesinin ana kayadan ayrılmış, bağımsız bir yapı gibi görünmesi amaçlandı.
Bu teknik sayesinde dev kaya kütlesinin içerisinde adeta ayrı bir taş bina ortaya çıkarıldı.
Kral Kaya Mezarlarının yükseklikleri yaklaşık 8 ile 15 metre arasında değişiyor. Bu ölçüler, Amasya’daki mezarları Anadolu’nun en büyük kaya mezarı örnekleri arasına sokuyor.
Amasya’da Sadece 5 Mezar Yok!
Kızlar Sarayı bölgesinde görülen beş anıtsal mezar en fazla tanınan yapılar olsa da Amasya’daki kaya mezarlarının sayısı bununla sınırlı değil.
UNESCO kayıtlarına göre Amasya Kalesi sınırları içerisinde toplam 9 kaya mezarı bulunuyor. Şehir vadisi ve yakın çevresi de hesaba katıldığında bu sayı 21’e ulaşıyor.
Kızlar Sarayı bölgesindeki beş mezar ise kraliyet nekropolünün en önemli bölümünü oluşturuyor.
Bir Mezarın Yarım Kalmasının Ardında Başkent Kararı Var
Mezarlardan biriyle ilgili tarihi ayrıntı ise oldukça dikkat çekici.
UNESCO kayıtlarına göre beşinci mezarın çevresindeki koridor tamamlanmadan çalışmalar durduruldu. Bunun, Kral Pharnakes I’in Sinop’u ele geçirdikten sonra Pontus Krallığı’nın başkentini Amasya’dan Sinop’a taşıma kararıyla bağlantılı olduğu düşünülüyor.
Karadeniz’e açılan önemli bir liman olan Sinop, krallığın büyüyen siyasi ve ekonomik gücü açısından daha avantajlı bir merkez haline gelmişti.
Başkent değişince Amasya’daki kraliyet mezarı geleneği de sona erdi.
Dünyada Çok Özel Bir Yere Sahip
Harşena Dağı ve Pontus Kral Kaya Mezarları, 2015 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne alındı.
UNESCO değerlendirmesinde Kızlar Sarayı bölgesindeki beş mezardan oluşan kraliyet nekropolünün Pontus kraliyet ailesinin bilinen ilk ve tek kraliyet nekropolü olduğu vurgulanıyor.
Mezarların büyüklüğü, kayaların oyulma biçimi ve kendine özgü mimari özellikleri, Amasya’daki yapıları dünyadaki seçkin kaya mezarı örnekleri arasına taşıyor.
Bugün Yeşilırmak’ın kıyısından bakıldığında şehrin üzerinde yükselen Kral Kaya Mezarları, aslında Amasya’nın yaklaşık 2 bin 300 yıl önce bir krallığın başkenti olduğu dönemin günümüze ulaşan en güçlü izlerinden birini oluşturuyor.
Her gün binlerce Amasyalının karşısında duran kayalıklar, şehrin yalnızca Osmanlı'nın “Şehzadeler Şehri” kimliğini değil, çok daha eski bir başkentlik geçmişini de gözler önüne seriyor.
