Amasya ve ilçeleri, bugün bildiğimiz şehir görüntüsüne ulaşana kadar büyük bir değişim geçirdi. Yeni yollar açıldı, mahalleler büyüdü, eski binaların kullanım amaçları değişti, bazı kurumlar tamamen ortadan kalktı. Bir zamanlar yüzlerce insanın eğitim gördüğü, çalıştığı veya buluştuğu bazı yerler ise artık yalnızca eski fotoğraflarda ve Amasyalıların hatıralarında yaşıyor.
Özellikle Merzifon’un geçmişine bakıldığında bugünün gençlerinin şaşıracağı ayrıntılar ortaya çıkıyor. İlçede bir dönem öylesine büyük bir eğitim kompleksi bulunuyordu ki içerisinde okuldan hastaneye, eczaneden müzeye, marangozhaneden sinemaya kadar çok sayıda yapı vardı.
Merzifon’da Bir Zamanlar Dev Bir Kolej Kampüsü Vardı
Bugün Merzifon’un tarihini araştırırken karşılaşılan en dikkat çekici yapılardan biri Merzifon Amerikan Koleji.
19. yüzyılın sonlarında faaliyet gösteren kolej yalnızca bir okuldan ibaret değildi. Tarihi kayıtlara göre geniş bir alana yayılan kampüste eğitim binalarının yanı sıra hastane, kütüphane, müze, eczane, laboratuvar, marangoz atölyesi, sinema ve hatta rasathane bulunuyordu.
Döneminin şartları düşünüldüğünde Merzifon'da adeta küçük bir kampüs şehir oluşturulmuştu.
Kolejin faaliyetleri Cumhuriyet'in ilk yıllarında sona ererken kampüs içerisindeki yapıların kaderi de zaman içerisinde değişti. Bazıları kamu kurumlarının kullanımına geçti, bazıları farklı amaçlarla değerlendirildi, bazı bölümleri ise ortadan kalktı.
Bugün aynı bölgede dolaşan pek çok kişi, yaklaşık bir asır önce burada oldukça hareketli bir eğitim ve sosyal yaşam bulunduğunu bilmiyor.
Amerikan Hastanesi Artık Hastane Değil
Kampüsün dikkat çekici yapılarından biri de Amerikan Hastanesi'ydi.
1914 yılında faaliyete geçtiği belirtilen tarihi yapı, uzun yıllar farklı amaçlarla kullanıldı. Bir dönem 50 yataklı Hava Hastanesi olarak hizmet veren bina daha sonra askeri amaçlarla değerlendirildi.
Bugün ise eski hastanenin işlevi tamamen değişmiş durumda. Tarihi bina eğitim amacıyla kullanılıyor ve Merzifon Fen Lisesi'ne ev sahipliği yapıyor.
Yani bugün öğrencilerin ders gördüğü yapı, yaklaşık bir asır önce insanların tedavi edildiği bir hastaneydi.
Merzifon'da Sinema Bile Vardı
Eski kolejin belki de en şaşırtıcı ayrıntılarından biri sinema.
Günümüzde sinema denildiğinde akla modern salonlar ve kültür merkezleri geliyor. Ancak tarihi kayıtlara göre Merzifon'daki kolej yerleşkesinde yaklaşık bir asır önce sinema da bulunuyordu.
Bu ayrıntı, ilçedeki sosyal ve kültürel hayatın sanıldığından çok daha eski bir geçmişe sahip olduğunu gösteriyor.
Kampüs içerisindeki sinema bugün aynı işleviyle varlığını sürdürmüyor. Fakat kayıtlarda kalan bu bilgi bile Merzifon'un geçmişine ilişkin oldukça dikkat çekici bir ayrıntı oluşturuyor.
Bir Dönemin Okulları da Tarihe Karıştı
Merzifon'da geçmişte faaliyet gösteren yabancı eğitim kurumları Amerikan Koleji ile sınırlı değildi.
Tarihsel kayıtlarda ilçede Fransız Cizvit okullarının ve Fransız Kız Lisesi'nin de bulunduğu görülüyor. Erkek ve kız öğrencilere yönelik farklı eğitim kurumlarının faaliyet gösterdiği Merzifon'daki Fransız Kız Lisesi'nin 1914 yılına gelindiğinde kapandığı belirtiliyor.
Bugün bu eğitim kurumları günlük şehir yaşamının bir parçası değil. İsimleri daha çok akademik araştırmalarda ve eski kayıtlarda karşımıza çıkıyor.
Suluova'nın Hayatını Değiştiren Fabrika
Amasya'nın yakın tarihindeki büyük değişimlerden biri de Suluova'da yaşandı.
1952 yılında kurulan ve 1954 yılında işletmeye açılan Amasya Şeker Fabrikası, ilçenin ekonomik ve sosyal gelişiminde önemli bir rol üstlendi. Fabrika hâlâ faaliyet gösterdiği için “artık yok” denilebilecek yerlerden biri değil.
Ancak fabrikanın çevresinde şekillenen eski Suluova yaşamı, işçi kültürü, pancar üretiminin oluşturduğu hareketlilik ve geçmiş yıllardaki sosyal düzen zaman içerisinde büyük ölçüde değişti.
Bu nedenle Amasya'nın kaybolan hafızasını yalnızca yıkılan binalarda değil, değişen yaşam biçimlerinde de aramak gerekiyor.
Şehir Değişti, Hatıralar Kaldı
Amasya merkez, Merzifon, Suluova, Taşova, Gümüşhacıköy, Göynücek ve Hamamözü'nün geçmişi araştırıldığında eski okullardan değirmenlere, hamamlardan sinemalara, hanlardan eski ticarethanelere kadar çok daha fazla hikâyenin ortaya çıkması mümkün.
Bazı yapıların yerinde bugün başka binalar bulunuyor. Bazıları farklı amaçlarla kullanılıyor. Bazılarından ise geriye yalnızca fotoğraflar ve onları hatırlayan insanların anlattıkları kaldı.
Belki de bu nedenle Amasya'nın yakın tarihini öğrenmenin en iyi yollarından biri yaşlıların şu cümlesinde saklı:
“Bir zamanlar burada…”
Çünkü bugün her gün önünden geçtiğimiz bir bina, sokak veya boş arazi, bundan 50 ya da 100 yıl önce Amasya'nın en hareketli noktalarından biri olabilir.
